Tinh thần ích kỷ xuất phát từ con người đề cao giá trị của tự do, từ đó, phát sinh khuynh hướng chủ nghĩa cá nhân. Mẫu người này thường là những người yêu ḿnh quá đáng, nếu không muốn nói là lệch lạc.
Trong cuộc sống xă hội giữa người và người, đă có biết bao tấm gương hy sinh, quảng đại cho người khác. Họ quên đi bản thân ḿnh mà sống cho người khác. Họ bao dung với những người nghèo trong khi họ cũng không khá ǵ. Hay nói đúng hơn, họ sống với phương châm lá lành đùm lá rách, và càng cao quí hơn, lá rách đùm lá nát. Tuy nhiên, bên cạnh đó c̣n tồn tại những con người chỉ biết sống cho riêng ḿnh. Họ chỉ biết thu quén cho ḿnh và lấy ḿnh làm trung tâm, đồng thời, giải thích mọi sự miễn sao ích lợi cho bản thân ḿnh. Đó là những con người ích kỷ.
Tinh thần ích kỷ xuất phát từ con người đề cao giá trị của tự do, từ đó, phát sinh khuynh hướng chủ nghĩa cá nhân. Mẫu người này thường là những người yêu ḿnh quá đáng, nếu không muốn nói là lệch lạc. Có thể nói, họ t́m mọi cách để đáp ứng nhu cầu bản thân mà không cần biết điều đó sẽ vương hại ǵ đến ḿnh và người khác. Họ chỉ biết nhận lănh mà không biết cho đi, từ đó, vô t́nh đă tạo nơi ḿnh một không gian biển chết. Họ thích tự sướng và hưởng thụ một ḿnh.
Chúng ta đă từng kinh nghiệm rằng một t́nh yêu chiếm hữu sẽ không thể tồn tại lâu bền, thế mà chúng ta vẫn ích kỷ trong t́nh yêu, vô t́nh chúng ta đă thao túng người khác, biến ḿnh thành kẻ nộ lệ cho t́nh yêu và tự đào mồ chôn cất trái tim ḿnh. T́nh yêu tự nó không biên giới, thế mà, bạn lại nhốt nó trong một đối tượng yêu đương nào đó, quả là một bất hạnh lớn !
Hay lối sống ích kỷ c̣n biểu hiện qua việc yêu người khác v́ ḿnh. Thật vậy, có những người yêu người khác chỉ nhằm để thỏa măn một con tim đói khát cách nào đó, đến mức cưỡng ép và gây tổn thương cho người ḿnh yêu. Chung cục, họ lại làm tổn thương chính cái tôi bé bỏng của ḿnh.
Cũng có một h́nh thức khác giúp chúng ta nhận ra mẫu người này khi họ thường tự ái vặt vănh. Họ dễ dàng nổi máu anh hùng khi có ai dám xúc phạm đến họ dù đó chỉ là cách họ hiểu sai vấn đề. Thật ra, đó chỉ là cách tự vệ của một tâm hồn nhạy cảm dễ bị tổn thương. Một khi đặt ḿnh ở vị trí trung tâm mà không được người khác thừa nhận, chính họ sẽ có cách tự an ủi ḿnh: “chẳng ai hiểu được tôi”, và cuối cùng, đổ lỗi cho người khác. V́ những tự ái cỏn con, họ ví thể đứa bé giận lẫy khi bị dứt đột ngột khỏi ḍng sữa mẹ. Chính sự ấu trĩ này khiến họ khó hoàn thành đại sự.
Ngoài ra, chúng ta cũng nhận ra mẫu người này trong công việc hằng ngày. Họ thường chọn việc nhẹ nhàng để yên thân và tránh đụng chạm với người khác. Hoặc thoái thác trách nhiệm khi có sự cố xảy ra. Đối với họ, chu toàn trách nhiệm theo đức công bằng đă là khó, huống nữa là sống bác ái với tha nhân.
Từ những biểu hiện đă được tŕnh bày trên đây, giúp chúng ta có một nhăn quan đúng đắn về mẫu người này, nhờ đó, chọn cho ḿnh một hướng sống tích cực hơn.
Tiền nhân đă nói: thương người như thể thương thân. Hay trong nhà đạo vẫn có câu truyền khẩu rằng thương người như ḿnh ta vậy. Qua đó cho thấy, con người chỉ có thể yêu thương người khác khi họ đă biết ḿnh phải yêu thương bản thân thế nào. Tuy nhiên, cũng có người thương ḿnh một cách quá đáng đến nỗi trở thành một người ích kỷ.
Chúng ta sống và có trách nhiệm với cuộc đời này, thế nhưng, chúng ta cũng cần khám phá ra những nhu cầu bản thân: nhu cầu về thể lư, t́nh cảm và sự an toàn, nhu cầu yêu và được yêu, nhu cầu được tôn trọng và biết tôn trọng, cũng như nhu cầu thể hiện và hoàn thiện bản thân ḿnh. Đó là những nhu cầu chính đáng đă được nhà tâm lư học Maslow đề nghị cho mọi người. Có thể nói, khi đáp ứng đúng đắn những đ̣i hỏi này trong cuộc sống, chúng ta là những người yêu ḿnh đúng nghĩa. Thế nhưng, một điều khá quan trọng mà chúng ta đôi khi quên sót: cần đặt những nhu cầu này trong chiều kích tương quan. Nếu không, chúng ta sẽ trở nên những người ích kỷ.
Những ǵ chúng ta vừa tŕnh bày đang dừng lại ở việc người ích kỷ yêu ḿnh không đúng cách đến mức vương hại bản thân. Và một hệ lụy kéo theo mà chúng ta không thể không bàn đến: vương hại đến tha nhân và tập thể.
Khi xét đến tương quan giữa người với người, chúng ta cần lưu ư đến chiều kích cho và nhận. Có thể nói, nơi người ích kỷ chỉ biết nhận lănh mà chẳng biết cho đi. Đức Bênêdictô XVI không ngần ngại gọi họ là những người nghèo nhất. Quả thật, họ không bao giờ cảm thấy đủ dù đă có rất nhiều, họ có thể giàu có đấy nhưng trái tim họ nghèo nàn, không biết sẻ chia, họ là người nghèo và bất hạnh nhất.
Mặt khác, dưới mắt người ích kỷ, tha nhân có đó chỉ cản bước tiến của họ. Họ cảm thấy người khác như những kẻ chực chờ chộp lấy mọi thứ từ tay họ. Tha nhân như lang sói vồ vập cuộc đời họ. Hay hiện hữu của tha nhân là cơ hội và phương tiện giúp họ mua vui. Hoặc nữa, tha nhân là một thứ hỏa ngục nào đó v́ đă lên án và hạ nhục họ. Thật ra, những tư tưởng đó là cặn bă của một tâm hồn bị tổn thương về ḷng tự trọng. Một khi quan niệm như thế, họ đă tự đặt ḿnh trên người khác và tách ḿnh ra khỏi cộng đồng. Vô h́nh trung, họ trở thành người thừa trong xă hội.
Chúng ta không thể liệt kê cách cụ thể hết những ǵ người ích kỷ làm vương hại đến cộng đoàn. Ở đây, chúng ta ghi nhận một thực trạng: người ích kỷ là một bệnh nhân bị tổn thương, v́ thế, cách nào đó, họ làm tŕ trệ bước tiến của cộng đoàn. Trong khi mọi người phải gánh phần trách nhiệm của họ, đồng thời, phải nâng đỡ họ và chuyên chở những ǵ họ ky cóp trong thời gian qua. Tắt một lời, họ trở thành gánh nặng cho cộng đoàn.
Tưởng cũng cần nhắc đến một yếu điểm khác của mẫu người này, có thể nói họ là những người đánh mất tâm t́nh tạ ơn: ghi ơn người khác và tạ ơn Thiên Chúa. Hiện hữu của họ và những ǵ họ có, là cả một hồng ân. Thế mà, họ khư khư giữ lại cho chính ḿnh. Họ quên rằng cách đáp trả những ân phúc ḿnh đă lănh nhận là cần cho đi. Họ cũng quên một nguyên tắc quan trọng trong cuộc sống: cần cho đi để đôi bàn tay trắng tiếp tục nhận lănh những ǵ cuộc sống mang lại. Có thế, cuộc đời là một cuộc tương tác cho đi và lănh nhận. Nhờ đó, chúng ta có thể làm giàu cho nhau và làm giàu trước mắt Thiên Chúa.
Trước khi chờ người ích kỷ nhận ra thực trạng của ḿnh, cộng đoàn cần giữ thái độ tôn trọng họ như họ là. Đó là cách chữa lành tổn thương về ḷng tự trọng từ bên ngoài. Rồi t́m mọi cách đề cao vai tṛ của họ trong cộng đoàn như thể họ là người có giá trị. Chính khi đặt họ trong một tác vụ quan trọng, họ dễ dàng thể hiện ḿnh là người hữu ích, nhờ đó, trách nhiệm họ dễ dàng chu toàn với sự hợp tác của nhiều người. Đồng thời, chúng ta cần khêu gợi ḷng quảng đại của họ; chính khi đặt họ ở vị trí trên cao mà việc lành được thi thố. Điều này, lúc đầu vẫn mang đậm t́nh yêu vị kỷ nhưng dần dà, họ t́m được những người bạn chân thành giúp họ cởi mở, và một khi thế giới không c̣n xoay quanh “tiểu vũ trụ” ấy nữa, họ sẽ dễ dàng đón nhận tha nhân như tha nhân đă từng tôn trọng và yêu thương họ. Và nói như Đức Phanxicô trong sứ điệp Mùa Chay năm 2017: tha nhân là một quà tặng.
Người ích kỷ thích tự sướng và hưởng thụ một ḿnh như một trẻ nhỏ thích ngắm nghía chú chim quư của ḿnh, cậu giấu nó trong lớp áo của ḿnh, bỗng một ngày nó mổ hết ruột gan trong người cậu. Đó là cái giá trả cho kẻ ích kỷ chỉ biết t́m lợi ích và khoái lạc cho riêng ḿnh. Quả thật, yêu ḿnh không đúng cách sẽ hủy hoại chính ḿnh. V́ thế, cần phải yêu thương bản thân cách đúng đắn và lành mạnh. Đó là cả một nghệ thuật để thoát khỏi cái tôi chật hẹp của chính ḿnh.
EYMARD An Mai Đỗ O.Cist.